Jakub Kamiński - Szamanizm

szaman1Szamanizm jest prawdopodobnie najstarszą tradycją duchową świata i jako taka jest źródłem wszystkich późniejszych. Słowo „szaman” wywodzi się „z Tunguzji w dalekiej Syberii i oznacza osobę parającą się uzdrawianiem przy udziale pomocnych duchów. W języku tunguskim oznacza także ‘tego, który jest podekscytowany, poruszony’ i stanowi aluzję do ‘trzęsienia się’ szamana podczas tańca i obrzędu”.

1.Tradycyjny szamanizm

Szaman pełni rolę uzdrowiciela, cudotwórcy, mistyka, egzorcysty, wróżbity, bajarza. Można go nazwać „bijącym sercem” społeczności i „pasterzem dusz” plemienia.

Społeczeństwa szamańskie żyły i nadal żyją w północnej i południowej Ameryce, na Alasce i Syberii, w Azji, Australii, a nawet w Europie. Choć różnią się rytuałami i ceremoniami, istota (przywoływany w dalszej części pracy prof. M. Harner mówi o core, czyli rdzeniu szamanizmu) odłamów szamanizmu pozostaje ta sama.Szaman stanowi ogniwo łączące świat z kosmosem. Jego funkcja łączy się z ogromnym prestiżem – ale nie ma tu miejsca dla szarlatanów. Szaman podejmuje się pełnienia swoich obowiązków, ponieważ jest synem innego szamana lub został wybrany do tej roli przez duchy. Niektórzy mężczyźni (gdyż funkcja ta jest raczej męską domeną) nie kwapią się z odpowiedzią na ponadnaturalne powołanie. Jednakże wezwania pochodzące od duchów, które może objawić się we śnie lub na jawie czy nawet podczas poważnej choroby, nie da się odeprzeć.

Starszy szaman organizuje cały program przygotowawczy obejmujący okres przedłużonej izolacji oraz nauki pobierane od ducha przewodniego. Do niezbędnych cech kandydata należy żelazna dyscyplina i niezachwiana wiara. Jedyną wadą metody powoływania jest możliwość, że ludzie chorzy umysłowo zostaną uznani za szamanów, ponieważ wykazują te same symptomy, co osoby kontaktujące się z duchami.Przed inicjacją kandydat na szamanaszaman Indian Prerii zostaje wprowadzony w trans, przeżywa symboliczną śmierć i rozczłonkowanie, po czym następuje odrodzenie. Istnieją plemiona, które osobę poddaną temu rytuałowi traktują jak ducha.By zdobyć wiedzę, szaman musi odbyć duchową podróż do piekieł lub świata zmarłych. W tym celu zapada w trans, w który wprawiają go odgłosy bicia w bęben, śpiewy lub rytmiczny taniec. Niektórzy osiągają odmienny stan świadomości, udając się do miejsca modlitwy i medytacji, inni poszczą lub przyjmują halucynogenne narkotyki. Na przykład meksykańscy Indianie Huichol w celu osiągnięcia wymaganego stanu umysłu jedzą pędy kaktusa peyote o bardzo silnym działaniu.

Ciało szamana staje się bezwładne, a jego umysł uwalnia się, wznosi w przestworza i szybuje do wyznaczonego celu. Kiedy Eskimosom zabraknie pożywienia, oczekują od swojego szamana, by odbył podróż na dno morza i skontaktował się z boginią morza Sedną. Sedna zwana też Matką Fok, gdyż włada ssakami morskimi. Z tychże ssaków pochodzi pożywienie, odzież itp. Bogini ta oprócz np. fok zsyła też na Eskimosów nieszczęścia. Tak objaśnia to dwójka badaczy - Lessa i Vogt: „Te nieszczęścia powstają w wyniku przestępstw i przewinień popełnionych przez ludzi, które gromadzą się w postaci brudu i nieczystości na ciele bogini. Szaman przechodzi niebezpieczną próbę, żeby dotrzeć do bogini na dnie morza. Musi pogłaskać jej włosy i opowiedzieć o problemach ludzi. Bogini odpowiada, że ich nieszczęście powstały z naruszenia tabu. Wówczas szaman zwraca się do niej ze zbiorowym wyznaniem w imieniu wszystkich ludzi, którzy popełnili wykroczenia. Przypuszczalnie, gdy wszystkie grzech zostaną wyznane, bogini wypuści grubego zwierza, zwróci zgubione dusze, uleczy chorych i sprawi, że świat znowu będzie sprzyjał Eskimosom”.

szaman Angonkinów

Zadaniem szamana może być uzdrowienie osoby obłąkanej wskutek choroby lub czarnej magii albo udzielenie duszy zmarłego pomocy w dotarciu do nieba. W celu uleczenia szaman wypędza chorobę, wysysając „złą krew”, bądź otwierając ciało pacjenta. W przeciwieństwie do zachodnich lekarzy nie zawsze ma na celu uleczenie pacjenta. Niekiedy przepowiada, że jest gotowy do śmierci i stara się mu ją ułatwić. Szaman wydaje się odznaczać bardzo szczególnym związkiem z naturą oraz znajomością języka i potrzeb zwierząt i roślin. Przebywając w świecie zamieszkałym przez duchy, szaman musi ocenić, które z nich są przyjazne i pomocne, a które złośliwe lub całkowicie wrogie.

Ostatnio sztuka szamańska przeżywa odrodzenia. Jednak starszyzna plemienna nierzadko krzywo patrzy na swobodny sposób, w jaki szafuje się starożytną tradycją, prastarą wiedzą i tak trudno dostępnym duchowym oświeceniem.

mapa szamańskiego kosmosu - malowidło wykonane na bębnie2.1. Kosmologia szamańska

Nie jest zamiarem tej pracy przedstawianie poszczególnych koncepcji widzenia świata przez poszczególne szamańskie społeczności. Trzeba wiedzieć, że zależnie od mitologii, sposobu postrzegania związków ludzi z bogami, panteonu tychże, jak też innych czynników, kosmologie mogą różnić się od siebie. Wszystkich zainteresowanych odesłać można do bardziej szczegółowych opracowań na ten temat.

Jest jednak faktem niepodważalnym, że wiele elementów kosmologii szamańskich jest uniwersalnych i to niezależnie od jakichkolwiek czynników. Pierwszym i zarazem najważniejszym jest trójpoziomowa struktura świata. Człowiek żyje na ziemi w strefie środkowej, pomiędzy wyższym światem (niebem i siedzibą bóstw) a światem niższym (poziemnym, który często kojarzony jest z siedzibą zmarłych). Wszystkie te trzy światy znajdują się w obrębie łączącej je pionowej linii, określanej jako axis mundi, oś świata. Oś ta symbolizuje organiczną jedność świata i jest umiejscawiana zawsze w centrum i przedstawiana na ogół jako słup (filar, kolumna), góra, bądź też jako Drzewo Kosmiczne (arbor mundi), Drzewo Świata, Drzewo Życia itp. Dzięki tej osi możliwe są wędrówki między światami. Niektóre kosmologie wspominają też o „rzece dusz”, która jednoczy te wszystkie światy. W miejscach stykania się światów istnieją „otwory”, przejścia, które każdy szaman potrafi odszukać i przedostać się przez nie do Innego Świata.

szaman Czarnych Stóp, rycina, własność Biblioteki Kongresu, USA

2.2. Inicjacja szamańska

Istnieje kilka sposobów, w jaki można zostać szamanem. Pierwszym i zarazem najważniejszym jest spontaniczne „wezwanie” lub „wybór” przez duchy (tak powołany szaman ma największą moc i cieszy się największym autorytetem). Drugi sposób to odziedziczenie profesji szamana. Trzeci to osobista decyzja.

Niezależnie od metody doboru, szamanem można określić osobę, która wg. Eliadego dostąpi „podwójnego pouczenia”. Pierwsze pouczenie ma charakter ekstatyczny i należą do niego wszelkie sny, wizje itp. Wszelkie instrukcje w tym przypadku przekazywane są przez duchy. Pouczenie drugie – tradycyjne – to nauki starych szamanów-mistrzów na temat technik szamańskich, imion i funkcji duchów, mitologii, tajemnych języków itp. Te dwa pouczenia wespół składają się na inicjację. Niekiedy odbywa się ona publicznie i ma bogatą oprawę rytualną, „ale – jak pisze Mircea Eliade – brak tego rodzaju rytuału wcale nie implikuje braku inicjacji: równie dobrze może ona dokonać się we śnie lub doświadczeniu ekstatycznym neofity.”

Ekstatyczne doświadczenia, jakie musi przebyć szaman zawierają kilka stałych elementów: „kawałkowanie ciała, po którym następuje odnowienie narządów wewnętrznych i trzewi; wniebowstąpienie i dialog z bogami lub duchami; zstąpienie do Piekieł i rozmowa z duchami i duszami zmarłych szamanów; rozmaite objawiania natury religijnej i szamańskiej (tajniki rzemiosła)".strój szamana, Mongolia

2.3. Symbolika stroju i szamańskich rekwizytów

SZAMAŃSKI STRÓJ

Tak pisze Eliade w „Szamanizmie…”:

„Strój szamański sam w sobie stanowi hierofanię i kosmografię religijną: objawia nie tylko świętą obecność, ale także symbole kosmiczne i itineria metapsychiczne. Uważnie badany, odsłania system szamanizmu równie przejrzyście, co mity i techniki szamańskie.”Wszelki szamańskie rekwizyty, w tym oczywiście strój, służą wzmocnieniu sugestywności szamana i całego szamańskiego misterium. Strój szamański zamieszkują opiekuńcze duchy. Wyobraża on mitologiczny mikrokosmos, który zasadniczo różni się od zwykłej rzeczywistości. Dlatego włożenie stroju wiążę się z wkroczeniem w przestrzeń sakralną, wejście w świat ducha.

Materiał i sposób wykonania stroju muszą przekazać szamanowi duchy (najczęściej za pomocą snów). Kiedy strój jest zniszczony należy go, najczęściej, zawiesić na drzewie, żeby zamieszkujące go duchy mogły spokojnie odejść i przejść do nowego stroju.

SZAMAŃSKI BĘBEN

Jest to z całą pewnością jeden z najważniejszych rekwizytów używanych przez szamanów. Nie będzie przesadą porównanie go do legendarnej różdżki czarnoksięskiej. W bębnie zaklęte są duchy, które średniowieczni czarnoksiężnicy próbowali przyzywać w swych magicznych kręgach. bęben szamański

Jak pisze Eliade w swoim monumentalnym opracowaniu szamanizmu:

„Bęben odgrywa pierwszoplanową rolę w ceremoniach szamańskich. Jego symbolizm jest złożony, a funkcje wielorakie. Niezbędny jest on dla przebiegu seansu dlatego, że zanosi szamana do ‘środka świata’, pozwala mu latać w przestworzach, wzywa i ‘więzi’ duchy, czy wreszcie dlatego, że granie na bębnie pozwala skontaktować się i na nowo nawiązać kontakt ze światem duchowym, przez który przygotowuje się do podróży”.

Samo wykonanie „szamańskiego konia (czy też rydwanu)” [tak nazywany jest z racji swojej funkcji, czyli umożliwienia szamanowi podróży pomiędzy zwyczajną rzeczywistością a tzw. Innym Światem, czyli światem duchowym] jest specyficznym rytuałem. Począwszy od wyboru drzewa na obręcz, a skończywszy na „ożywianiu” bębna (najczęściej wykonuje się ten rytuał skrapiając bęben alkoholem i krwią), każda czynność ma głęboki symboliczny i duchowy wymiar.

2.4. Narkotyki a szamanizm

W społeczeństwach zachodnich zmagamy się z plagą narkomanii. Gdzie szukać przyczyn, dla których ludzie sięgają po narkotyki? Nie miejsce i czas tutaj odpowiadać na to pytanie. Nas interesuje tylko fakt, że ludzie znają narkotyki od początków swojego istnienia i nie zawsze obwiniane były one za wszelkie zło tego świata.

Często było przeciwnie, przykładowo niektóre halucynogenne gatunki grzybów zwane byłyszaman, Syberia przez Azteków teonanacatl, co znaczy „ciało bogów”. Początki użycia narkotyków wiążą się, co zostało już zakomunikowane, z początkami gatunku ludzkiego. Wtedy to, gdy nie znano jeszcze ani rolnictwa ani hodowli, ludzie żywili się tym, co upolowali, złowili lub zebrali w lesie. Wiemy też, że etap ten, zwany zbieracko-łowieckim, stanowił większość czasu, nie tak znowu długiej, historii gatunku ludzkiego.

Zwłaszcza paleolit i mezolit, jak uważają badacze, obfitował w wiele odkryć botanicznych i przydatności tychże w spożyciu. Przy okazji odkrywano właściwości halucynogenne wielu z nich. Od tego czasu rozpoczęła się kariera narkotyków. Towarzyszyły one od tego czasu czarownikom, szamanom, a w późniejszym czasie artystom. Musimy wiedzieć, że oprócz zgubnych środków, którymi tak straszą nas wszelkie kampanie antynarkotykowe, narkotyki dostarczają człowiekowi przyjemnych doznań, a co więcej – jak mówią niektórzy – otwierają bramy do innych światów. To właśnie dlatego najczęstszymi ich konsumentami byli ludzie, którzy na co dzień obcowali ze sferą sacrum.

Substancje narkotyczne wykorzystywane były w celu uzdrawiania, przepowiedni bądź nawiązywania kontaktu z nadnaturalnymi i podziemnymi światami. Od niepamiętnych czasów te „diabelskie rośliny”, a niekiedy także substancje zwierzęce (np. niektóre gatunki ropuch czy ryb, zwłaszcza tzw. „ryba snów” [Kyphosus fuscus]), które zawierały silnie odmieniające umysł alkaloidy, były używane do rytualnych i magicznych celów przez tubylców i wysoko rozwinięte kultury w różnych częściach świata.

LITERATURA

1.      Palusiński Robert, Szamanizm w praktyce, Wydawnictwo T.T., Kraków 1999

2.      Nevill Drury, Szamanizm, REBIS, Poznań 1994

3.      Eliade Mircea, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, PWN, Warszawa 1994;

4.      Wasilewski J. S., Podróże do piekieł, Ludowa , Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1985

5.      Vitebsy Piers, Szaman, MUZA, Warszawa 1996

6.      Eliade Mircea, Inicjacje, obrzędy, stowarzyszenia tajemne, ZNAK, Kraków 1997

7.    Bąbel Jerzy Tomasz, Wikingowie i halucynogeny, „ALBO albo – problemy psychologii i kultury. Granice psychiki” nr 2/2003

ŹRÓDŁO

 

vseperestroy.ru | autogrubin.ru | vestyrizm.ru | ivotremont.ru | detityt.ru